Ryba

Nie. szukać gdzieindziej przyczyny naszych bólów Przypomina się tu człowiek, którego dom dawny zburzony, nowy jeszcze nie zbudowany; nie wie on, jak się ochronić od deszczu, gdzie przenocować, odpocząć, gdzie umrzeć. "
Od czasu tej wieszczby poety, t j. od r. 1836, upłynęło już lat blizko czterdzieści. Gdyby był dożył dzisiejszej pory, możeby jeszcze dalej posunął przyszłość, której się dla ludów spodziewa... "O ludy wieków przyszłych! — woła — gdy przyjdzie czas, że będziecie zbierać, pomyślcie o nas... przyznajcie, żeśmy drogo okupili wasz spokój... żałujcie nas więcej aniżeli naszych ojców... bo straciliśmy nawet to, co im niosło pociechę. "
Wstęp ten historyczno - psychiczny jest może za szerokiem tłem do następnych przygód "dziecięcia wieku", zanadto zindywidualizowanych, zanadto — rzec można — wyjątkowych.
Bohater łamie się najprzód przez niewierność pierwszej kochanki, pospolitej kobiety, jednej z tysiąca, — potem przez własne winy, przez własną podejrzliwość, nieufność, zwątpienie we wszelki porządek moralny, we wszelką zasadę moralną. Zwątpienie także ogarnia go po życiu rozpusty, użycia wyczerpującego zdrową władzę duszy... Bohater jest właśnie takim sceptykiem, podejrzywającym w chwili najwyższego uniesienia miłości, rozpaczającym lub szyderczym wtedy, gdy powinien być szczęśliwym; rozpłakanym i mdlejącym wtedy, gdy powinien być uspokojonym i z pogodą patrzącym w przyszłość. Chorobę, której autor nie oznacza, nazwalibyśmy chorobą nerwów, ową nieokreśloną a przecież widoczną, duchową a od ciała zależną chorobą, której siedliska niewiedzieć gdzie szukać: w inteligencyi czy w uczuciu.