Gięcie blach

niejsze niż kiedykolwiek, i wystąpiło na zewnątrz jako dążność organicznego odrodzenia w epoce pofolgowania jarzma i rozpoczętych reform w państwie moskiewskiem, do których dała powód przegrana wojna z Europą w Krymie. Reformy te stały się hasłem następcy Mikołaja, hasłem, które mu narzuciły nieprzeparte okoliczności.
Polacy powitali radośnie usiłowania reformy i o ile na to dozwalał system autokratyczny, postanowili wziąć w tych reformach inicjatywę, tajemne działanie zamieniwszy na jawne. Następstwem tego była chwalebna inicjatywa obywateli litewskich w sprawie uwłaszczenia i wolności włościan. Sprawa ta zwróciła naród stanowczo w kierunku społecznym i obudziła wielki ruch w całym narodzie.
Nie będziemy kreślić historji zainicjowanej przez Polaków społecznej reformy, powiemy tylko, iż pojętą ona została szeroko i rozumnie. Gdy z jednej strony pracowano nad obdarzeniem włościan własnością i wolnością, z drugiej strony zaczęto pracować nad przygotowaniem tychże włościan do przyjęcia i skorzystania z reformy. Od razu więc wzięto się do oświaty ludu i jego umoralnienia.
Towarzystwa wstrzemięźliwości uznano za środek najdzielniej przyczynić się mogący do podniesienia moralnego ludu, i zarazem chroniący go od zmarnowania własności, którą miał być obdarzonym. Duchowieństwo litewskie, a zwłaszcza też żmudzkie, rozwinęło w tym kierunku tak energiczne działanie, które przeszło i do Królestwa polskiego, iż wkrótce potem liczona już liczbę członków towarzystw wstrzemięźliwości prawie na milion.
Życie narodowe, gdziekolwiek się obudzi, u-