Reklama wielkoformatowa

zaś wywoływano najbardziej błahemi pozorami. Nikt się nie czuł pewnym w swojej własności, nikt zabezpieczonym w swojem sumieniu. Religia katolicka doznawała nieustającego także prześladowania. Około pięciu milionów unitów na Litwie i Białorusi, Wołyniu i Ukrainie napędzono do schyzmy gwałtami i mękami, które przypomniały martyrologię pierwszych chrześcian. Liczbę wyznawców łacińskiego obrządku w tychże samych prowincjach zmniejszono podobnemi sposobami prawie o połowę. Gdy przytem nie było nawet swobody na polu przemysłu i handlu, cały zaś system ekonomiczny i administracyjny rządu dążył do zamienienia Polaków na nędzarzy, aby tem łatwiej uczynić z nich pokornych i posłusznych niewolników, dziwić się nie można, iż Polacy rzucili się dla własnego ratunku, do tajemnych związków i spisków.
Jawnie nie można było ocalić ani majątku, ani religii, ani nawet cnoty w społeczeństwie; trzeba się było kryć ze wszystkiem, każda więc czynność zachowawcza, każde staranie o rozwój i postęp tak materjalny jak moralny, odbywać się mogła tylko sposobem konspiracyjnym. Sposoby te były niedogodne i niebezpieczne, jednakże konieczne, gdyż innych nie było; cokolwiek też dzisiaj piszą o nich publicyści dla odstraszenia obecnego pokolenia od tajemnych związków, historja przecież przyzna tym związkom zasługę, iż one za panowania cara Mikołaja uratowały narodowość i wiarę, przechowały nieskazitelnym charakter polski, utrzymały moc i potęgę opinji publicznej i rozwinęły wszechstronną a różnokierunkową na wszystkich polach życia narodowego działalność, która złamała w końcu wszystkie ostrza rozporządzeń rządowych, zwrócone w serce narodu.