II.
 
Stan Polski pod rządami Mikołaja był opłakany. Prześladowanie zamienione na systemat rządzenia i przeprowadzano go z szatańską konsekwencją.
Rząd moskiewski w sposób niedwuznaczny, lecz wyraźny i jasny postawił zagładę jako cel, do którego dążyć powinien wszelkiemi środkami. W środkach zaś bynajmniej nie przebierał; każdy był dobry, byle tylko Polaków tępił i ograniczał ich w swobodzie ruchów. Nietylko wszakże działanie Polaków zostało skrępowane, ale nawet ich sumienie, myślenie i uczucie wzięto w kluby najstraszniejszej niewoli. Dość było objawu przywiązania do narodu i jego przeszłości, ażeby ściągnąć na siebie baczne oko policji i wywołać śledztwa i więzienie. Podejrzenie starczyło za dowód i zastosowano go w postępowaniu policji oraz w sądach wojennych przeciwko wszystkim Polakom. Wystarczało doniesienie tajnego szpiega, iż ktoś czuje i myśli po polsku, ażeby się dostać do cytadeli i przejść krzyżową drogę śledztwa, nieprawnego wyroku i wygnania syberyjskiego. Posiadanie książki patrjotycznej poczytane było za zbrodnię stanu. Praca nad oświatą ludu, czyny miłosierdzia i dobrodziejstwa sprowadzały za sobą srogie kary, które pozbawiały człowieka szlachetnego osobistej wolności, a rodzinę jego majątku. Konfiskata dóbr przybrała rozmiary zatrważające; konfiskatę