Motel poznań

ności — nie ma żadnego wpływu na przedstawicieli krańców umysłu ludzkiego: na kretynów i geniuszów. Prawdziwą korzyść wynoszą z niej tylko osobniki pośrednie.
Lecz w sztuce mierna zdolność nie dochodzi nigdy do znaczenia, a szkoła wyrabia tylko mierne zdolności.
Z obrazów Aleksandra Gierymskiego widać, że długo się męczył i dręczył, że długo szukał drogi i z żadnej nie był zadowolony, że próbował tysiąca sposobów i na żaden nie mógł się zdecydować. Pomimo jednak, że nie był zdecydowany od razu, że nie widział jasno, którędy mu iść należy, jarzmo formuły Pilottiego nie nadawało się do jego karku. Jego talent samodzielny, jego indywidualność skomplikowana, jego umysł szeroki — nie mogły pomieścić się w żadnym z dogmatów estetycznych akademii.
Jedną z ambicji Pilottiego było: mieć jak najwięcej talentów różnorodnych i malarzy skończonych w swojej szkole. Ażeby jednak utrzymać przy sobie uczniów z talentem, trzeba dla nich być względnym, a przynajmniej względniejszym niż Pilotti, którego despotyzm profesorski równał się ciasnocie jego pojęć o sztuce. Kiedy bowiem Kaulbach kupował fotografie z obrazów Maksa Gierymskiego, który stał na wprost przeciwnym krańcu sztuki, Pilotti po kilka tygodni nie odzywał się do Aleksandra za to, że ten nie przerabiał obrazów wedle jego wskazówek i nie starał się przejąć jego charakteru. Szkoła nie cierpi indywidualności, ponieważ nie może dać sobie z nią rady.
W obrazach Aleksandra Gierymskiego w owym czasie wykonanych czuć już dążenie do owładnięcia całym materiałem specyficznym malarstwa, jakkolwiek późniejsza jego indywidualność zaczęła się dopiero zarysowywać. Było to jakby Wyłamywanie się talentu zza szańców szkoły.