Prawo jazdy Szczecin

dółęstwo pierwotnego układu, wytwarzając pewne stałe, umówione sposoby umieszczania ludzi w obrazie, z ciągłym uwzględnianiem widza, krępuje jeszcze sztukę z wyższych okresów jej rozwoju. Nie mówiąc o malarstwie greckim, jako mało znanym i nie mogącym służyć za dowód, dość będzie zaznaczyć, że nawet w epoce Odrodzenia, nawet przy takim skądinąd realistycznym kierunku jak w malarstwie holenderskim — ta strona obrazów nie jest rozwiniętą odpowiednio do całokształtu ówczesnej sztuki. Jakkolwiek zdobyto już wszystkie tajemnice światłocieniu, harmonii barw, perspektywy Unijnej i powietrznej, jakkolwiek obserwowano już i rozumiano z całą wytwornością umysłów niezwykłych wyraz uczuć, to jednak ślady pierwotnej, archaicznej sztuki ciążą jeszcze nad układem, czyli kompozycją. Nikt nie śmiał postawić człowieka zupełnie tyłem do widza; jeżeli zdarzyło się, że tułów był zwrócony w głąb obrazu, to głowa przynajmniej musiała być wykręcona w stronę przeciwną, tak aby ją było widać w całości. Co prawda na tę sztuczność, na to naciąganie kompozycji, wpływa także zależność malarstwa od architektury, zależność, która tak dalece weszła w krew ówczesnych artystów, że nawet obrazy oderwane od ściany, nie złączone z całością budynku, traktowali oni ornamentacyjnie, z uwzględnieniem pierwszych planów.
Zupełne, oswobodzenie sztuki od krępujących ją prawideł czy gustów, które powstały z niedołęstwa pierwotnej kompozycji, jest zdobyczą nowszych czasów. Kompozycja logiczna, zgodna z prawdą natury, datuje się od wczoraj. Stworzyli ją ludzie nam współcześni lub — jak Maks Gierymski — zmarli przedwcześnie.