Nadziewarki

serwacja nie wyłącza ich z życia. Idzie tylko o to, aby kłamstwo i udawanie nie podszywało się pod miano szlachetne fantazji lub wyobraźni, co nazbyt często niestety przytrafia się przeważnej większości idealistów w malarstwie historycznym i religijnym.
Wprawdzie trudno jest uwierzyć, aby przedstawienie plastyczne jakiejś sceny z zamierzchłej przeszłości, którą trzeba po kawałku składać z drobnych, zmurszałych cegiełek archeologicznych, mogło być równie żywym jak interpretacja bezpośrednia wrażenia odebranego od wypadków, przedmiotów, istot i osób, które się widziało i studiowało w ich wyrazie rzeczywistym, to jednak, jeżeli weźmiemy pod uwagę naturę umysłu artysty i stopień jego talentu, obraz historyczny czy religijny może się ostać przy obrazie rodzajowym lub krajobrazie jako dzieło sztuki — mierzone, ma się rozumieć, nie wartością przedmiotu, lecz siłą uczucia, jakie artysta w nie włożył, i doskonałością środków technicznych, jakimi to uczucie wyraził. Dzieło sztuki bowiem nie leży w przedmiocie, ale w wykonaniu. Ktoś może pojmować tylko życie w historii, jak inny widzieć tylko życie w akcji, a pomimo to dzieła jednego i drugiego będą miały jednakową artystyczną wartość pod warunkiem:
1. aby ci, którzy malują Cezarów, Cromwellów, Neronów, Kolumbów lub Husów, nie pokazywali nam licho portretowanych modeli bez wyrazu i nie wmawiali w siebie i w drugich, że te włóczęgi wszystkich akademii i wszystkich pracowni są osobistościami historycznymi na tle historycznym;
2. aby środki techniczne nie były sztukami lub sztuczkami zapożyczonymi u kogoś trzeciego;
3. aby uczucie, jakie obraz wyraża, było ich własnym uczuciem.