Klamra

ciąganie brudów ojczystych na pokaz obcym. Obraz, za który Gierymski otrzymał stypendium hrabiego Berga na wyjazd do Monachium, a przedstawiający Czerkiesów pędzących z pagórka na koniach, z dobytymi szablami, był tych oskarżeń haniebnych i głupich punktem wyjścia. Trudno: sztuka, która udaje, która dopuszcza się kłamstwa — choćby pobudką tego kłamstwa było nawet nie schlebianie pojedynczym ludziom lub smakowi ogółu, ale jakaś tendencja szlachetniejsza — upadla się i upada; piękną i trwałą sztukę można budować tylko na prawdzie.
Lecz prawda nie jest wcale bezwzględną, i kiedy się mówi o prawdzie w sztuce, nie trzeba mieć na pamięci prawdy matematycznej.
Człowiek nie jest maszyną, która by mogła kopiować lub naśladować kształty i barwy natury, tak jak one są w rzeczywistości, co najwyżej może on odtworzyć je mniej lub więcej wiernie, tak jak one mu się w danej chwili przedstawiły. A przy tym kształty i barwy musiały na nim wywrzeć pewne wrażenie — i to wrażenie stanowi o sposobie, o charakterze, w jakim on je odtwarza. Dlatego też w dziele artysty, choćby ten chciał nawet kopiować lub wiernie naśladować rzeczywistość, musi z konieczności znajdować się coś z jego charakteru, z jego duszy wrażliwej, z jego temperamentu odrębnego i stąd obraz czy rzeźba jest zawsze tylko interpretacją osobistą przedmiotów lub istot zarówno rzeczywistych jak i zmyślonych.
Realizm czy naturalizm, jak go dziś nazywają, nie wyłącza ani fantazji, ani wyobraźni ze sztuki, ponieważ ob-