Worek sako

Oto Bóg chrześcijan! Gdy kto płacze, niech idzie zobaczyć, jak jego pan cierpi, a to z pewnością mu ulży.»
Cały ten ustęp pokazuje wyraźnie, że Maks Gierymski nie tylko wierzył w potrzebę religii, ale nadto umiał uszanować artystę, który pod jej wpływem tworzył. Warunkiem jednak koniecznym dla niego była szczerość wiary.
«Arystokracja — pisze on do Kaźmierza Epplera — dla odróżnienia się od ludu, nie tego, co za pługiem chodzi, lecz tego, który książki czyta i książki pisze, trzyma się księdza, chodzi do kościoła i spowiada się. Tymczasem każdy ten pan wzięty z flanku i przyparty do muru przyznaje się, że drwi sobie z sutanny. Wierzyć w to, w co chłopek wierzy, to ich nie upokarza, gdyż pomiędzy nimi a nim żadnej nie ma wspólności, lecz nie wierzyć i tym samym być jednego zdania z tymi, którzy im się równają i nieraz podbijają, to się nie godzi. Stąd według nich myśleć i rozumować, a co ważniejsze, wątpić o rzeczach religii jest w najgorszym tonie.»
Człowiek, który rzeczy widział tak jasno, a życie czuł tak głęboko, nie mógł być w sprzeczności z samym sobą. Musiało mu nieraz przychodzić na myśl, choćby tylko pod wpływem uwag lub zapytań z zewnątrz, czy to uczucie, którego tyle rozlewa się wszędzie naokoło niego, które ma swoją rację, swoją siłę i swoją stronę poetyczną, może mieć dzisiaj swoją sztukę lub nie? Czy on albo inny jaki artysta mniej naiwny niż ów «rzeźbiarz wiejski z Tyrolu mógłby stworzyć dzieło sztuki, dzieło poczęte w szczerości ducha i skończone pod względem artystycznym?
Odpowiedź na to pytanie znajduje się w jego dzienniku:
«Malarstwo religijne nie może istnieć w naszych czasach, gdyż sceptycyzm filozoficzny przeniknął wszystkie