świadectwo energetyczne

Jednym z takich wpływów mogło się stać naprzykład oddziaływanie z sąsiednich Niemiec wrzenia, znanego w dziejach ich umysłości pod nazwą Sturm-und Drang Periode. Burza owa, czysto zresztą, literacka, nawałnica rozkiełznanej genialności i ekscentryczności gromadziła w wędrownych trupach aktorskich, chybionych studentów, awanturniczych entuzyastów dla których sztuka była wszystkiem i szła też przed wszystkiem, prowadząc do kosmopolitycznych ideałów. Dzięki tym aktorom świat ujrzał pierwej arcydzieła Szekspira, Göthego, Schillera i Lessinga, zanim Niemcy dowiedziały się co to jest ojczyzna.
Do takich ideałów nie mógł i nie chciał dążyć ubogi, skrzypiący polski wózek Tespisa; miał on jeszcze wiele u siebie cło roboty przed puszczeniem się na wszechświatowe tory; zajeżdżał więc tu i owdzie, to z hałasem i ostentacyą, to znów po cichu przemykając się między obcemi przybyszami; raz miejsce zgodnie zajmował, gdzieindziej zdobywał je odważną walką — a gdziekolwiek się zatrzymał, tam przyjmowano go z radością, bo zwiastował zwycięztwo polskiego słowa nad "krzywdzącemi głos ojczysty mniemaniami." Animusz tych ciągłych zapasów zastępował zapewne wśród wędrownej gromadki Bogusławskiego, owo tchnienie genialnego cygaństwa, które w koczujących teatrach przeszłego wieku skupiało aktorskie rzesze około ówczesnych, rozgłośnych dyrektorów; stanowił on najtrwalszy cement między antreprenerem i aktorami, polegający na przeświadczeniu, że się razem broni najświętszej sprawy,— godności własnej mowy.